یادداشت:«کوپه مطربها»؛ روایتی از هویت، بیداری و مقاومت در دل اسارت
بیست و ششم مردادماه، سالروز بازگشت آزادگان سرافراز به میهن اسلامی، فرصتی است برای بازخوانی خاطراتی که در سختترین شرایط، روایتی از استقامت و هویت را ثبت کردهاند.
به گزارش طلایه داران۴۲، بیست و ششم مردادماه، سالروز بازگشت آزادگان سرافراز به میهن اسلامی، فرصتی است برای بازخوانی خاطراتی که در سختترین شرایط، روایتی از استقامت و هویت را ثبت کردهاند. کتاب «کوپه مطربها» خاطرات مجید رنجبر، آزاده و جانباز کرمانی، است که با قلم امیرمحمد عباسنژاد به رشته تحریر درآمده و فراتر از یک روایت تاریخی از جنگ و اسارت به شمار میرود. این اثر به عنوان سندی زنده از تاریخ شفاهی دفاع مقدس، روایتی انسانشناختی از هویت، بیداری اسلامی، مقاومت و اتحاد در دل تاریکترین شرایط ارائه میدهد.
عنوان کتاب در نگاه نخست ساده یا حتی طنزآمیز جلوه میکند؛ اما انتخابی هوشمندانه و سرشار از معناست. این نام از خاطرهای واقعی در روزهای اعزام رزمندگان به جبهه نشأت گرفته است؛ جایی که یکی از رزمندگان به نام یعقوب با نینوازی فضای سنگین قطار را برای لحظاتی تلطیف میکند؛ اما صدای نی دلتنگی بچهها را برای خانه و خانواده بیشتر میکند و چند تن از آنان به گریه میافتند. در همین لحظه، برادر جعفر بزرگی فرمانده گروهان وارد کوپه میشود و با دیدن این صحنه، با لحنی معترضانه میگوید که کوپه را به کوپه مطربها تبدیل کردهاند.
امیرمحمد عباسنژاد، نویسنده و تدوینگر کتاب، با انتخاب این عنوان کوشیده است نماد فاصله میان نوجوانی و جنگ، میان آزادی و اسارت و میان زندگی عادی و سالهای سخت اسارت را به تصویر بکشد. آن کوپه محل حضور جوانانی بود که هنوز در آستانه جنگ قرار داشتند و با صدای نی برای لحظاتی از اضطراب و دلتنگی فاصله میگرفتند؛ غافل از اینکه این سفر برای یکی از آنان به هشت سال اسارت و دوری از خانه و خانواده منتهی خواهد شد.
یکی از مهمترین درسهای این کتاب، روایت هویتسازی در شرایط سخت است. اسارت تنها محرومیت از آزادی نبود، تهدیدی جدی برای هویت فردی و جمعی اسرا نیز به شمار میرفت. نظام اسارت حزب بعث با هدف نابودی هویت ایرانی و اسلامی اسرا طراحی شده بود؛ اما آنچه در این کتاب به تصویر کشیده شده، مقاومت در برابر این تهاجم هویتی است. مجید رنجبر و دیگر اسرا با حفظ زبان فارسی، برگزاری مراسم مذهبی، یادآوری خاطرات وطن و پاسداشت ارزشهای اخلاقی هویت خود را بازتولید کردند. این همان هویتسازی در سختترین شرایط است؛ فرایندی که نشان میدهد هویت یک ملت در برابر تهدیدها نهتنها فرو نمیریزد، که استوارتر و ریشهدارتر میشود.
از منظر جامعهشناسی فرهنگی، اسرا با تکیه بر سرمایههای نمادین همچون زبان، دین و خاطرات مشترک و سرمایه اجتماعی همچون رفاقتها و همبستگی گروهی توانستند هویت خود را در برابر نظام سلطه حفظ کنند. این فرایند نمونهای کامل از مقاومت هویتی در برابر قدرتهای سلطهگر است.
یکی از لایههای عمیق کتاب، بازتاب بیداری اسلامی در میان اسراست. اسرا با وجود دیوارهای بلند اردوگاه، از طریق رادیو و ارتباطات محدود اخبار جهان اسلام را دنبال میکردند و با مردم مظلوم فلسطین، لبنان و دیگر نقاط جهان همدردی مینمودند. این همبستگی ریشه در هویت اسلامی آنان داشت. بیداری اسلامی نه یک شعار، که درکی عمیق از ظلم و تعهد به دفاع از مظلوم است. اسرا در دل زندان این درک را حفظ کردند و آن را به بخشی از هویت خود تبدیل ساختند. در جامعهشناسی سیاسی، این پدیده را میتوان مصداقی از آگاهی سیاسی فراملی دانست؛ جایی که افراد فارغ از مرزهای جغرافیایی خود را بخشی از یک امت اسلامی میدانند و برای آرمانهای آن جانفشانی میکنند.
سالهای اسارت در اردوگاههای عراق تجربهای از مقاومت در برابر شکنجه، فشار روانی و تحقیر بود؛ اما آنچه در این کتاب برجسته است، تنها روایت سختیها نیست، تصویر امید و استقامت نیز هست. مجید رنجبر و دیگر اسرا با حفظ روحیه، از طریق رادیو به دنیای بیرون متصل میشدند، اخبار جنگ را دنبال میکردند و برای حفظ سلامت روان خود میکوشیدند. استقامت در اسارت الگویی برای مقاومت در برابر هرگونه ظلم و ستم است؛ این همان پیام جاودانه دفاع مقدس است که در قالب روایتی شخصی به نسل امروز منتقل میشود. از منظر روانشناسی اجتماعی، اسرا با تکیه بر منابع حمایت اجتماعی و امید به آینده توانستند سالهای طولانی اسارت را تحمل کنند.
در اردوگاههای عراق، اسرا با وجود تفاوتهای فردی در برابر دشمن مشترک متحد شدند. رفاقتهایی که در دل اسارت شکل گرفت، فراتر از هرگونه مرز قومی، زبانی و طبقاتی بود. کسانی که شاید در زندگی عادی هرگز یکدیگر را نمیشناختند، در اسارت سرنوشت مشترکی یافتند و با همدلی و همزبانی سختیها را تحمل نمودند.
خاطره کوپه مطربها در نهایت روایت یک ملت است؛ ملتی که در اوج سختی، هویت، ایمان و همبستگی خود را پاس داشت و امروز این میراث گرانبها را به نسلهای آینده میسپارد. بیست و ششم مرداد، یادآور بازگشت همین آزادگان به آغوش میهن است و بازخوانی این خاطرات، پاسداشت همان مقاومت و امید است.
یادداشت از فعال فرهنگی و جامعهشناس: محمد برخوردار